भिवाण्णाची काळी माय

भिवाण्णा पार सटपटून गेला होता.......

गेल्या एक वर्षा दीड वर्षात आक्रीतच घडत चाललं होतं जणू, पार अगदी त्याच्या आवाक्याबाहेरचं! कसं नी काय, काय उमगायलाच तयार नव्हतं त्याला. विचार करकरून डोकं फुटायची वेळ आली होती आता! हताश असा, घरासमोरल्या अंगणातल्या बाजेवर बसून, शून्यात नजर लावून, परत एकदा आयुष्याची बेरीज वजाबाकी करण्यात, आणि कुठं न् काय चुकलं याचा मागोवा घेण्यात, भिवा गुंतला होता. एवढाच एक खेळ नियतीने त्याच्या नशीबात आता ठेवला होता जणू..... मनातल्या मनात, घरच्या देव्हार्‍यातल्या तसबिरीतल्या देवाला त्याने प्रश्न विचारुन झालं होतं, की बाबा रे, आता उतरत्या वयात हे भोग का रे बाबा देतोस नशीबी?? पण तसबिरीतला देवही गप्पच राहिला होता.....

उगाच मागचं, पार त्याच्या लहानपणचं काहीबाही आठवत राहिलं त्याला. पुरानं सुसाटणार्‍या नदीला लोंढे यावेत तशा आठवणी, एकीतून दुसरी, दुसरीतून तिसरी... मनावर काही धरबंदच राहिला नव्हता त्याचा.

..... कसं छोटसंच गोजिरवाणं झोपडीवजा घर होतं त्याचं. हसरी माय, पहाडासारखा बाप आणि - आत्तासुद्धा बहिणीचा तेह्वाचा अवतार आठवून हसू आलं त्याला - नाक सुरसूर ओढणारी आणि परकर नेसून, इकडून तिकडे कोंबड्यांमागं नाचणारी, आणि शेळीशी गप्पा मारणारी झिपरी, शेंबडी छोटी बहीण. आत्ता सुद्धा तिच्या आठवणीने तो आत जरा हलला. कशी गोजीरवाणी बाय होती... चंद्रभागा नाव ठेवलेलं बानं आपल्या. बाच्या आईची -आपल्या आज्जीची आठवण म्हणून. दिसायलाही कशी चंद्रावाणी होती, गोरी गोमटी. चांगल्या घरात पडली. दाजीपण भला माणूस. बहिणीला सुखात ठेवलं आपल्या. भेटायला यायची माहेराला, तेह्वा कशी भरल्या मनानं, सुखानं तृप्त हसू ओठांवर लेवून यायची.... चंद्री पण आई बापाच्या नावाला जपून राहिली. पण कशी चिडायची लहानपणी!! आठवणीने आतापण भिवाण्णा गदगदत हसला.

रस्त्यावरून जाणार्‍या कोणी आश्चर्यानं नजर टाकली, काय झालयं हे भिवाण्णाचं, येवढा ताठ गडी, पार हेलपाटलाय, मधेच हसतोय, मधेच डोळ्यांतून टिपं गाळतोय, काय खरं नाही, ह्याअर्थी मान हलवत तो गडी आपल्या कामाला निघून गेला... भिवाण्णाला काहीच सोयरसुतक नव्हतं, तो आपला भूतकाळात रमला होता, चंद्रीच्या लहानपणची एक आठवण त्याच्या मनात रुंजी घालायला लागली होती.

"बा, ह्यो मला आक्का म्हनीत न्हाय बग!! ह्येला सांग, मला आक्काच म्हनायाचं...."

"आस्सं?? आक्का म्हनीत न्हायी?? मग काय म्हनीत्यो?? काय रं भिवा?? का तरास देतोयास रं माज्या चिमनीला??" मिशीतल्या मिशीत हसत बा कसा उगाच लटकं रागवायचा, आणि मग चंद्रीची समजूत काढायचा!! "अग पर सोन्ये, तू ल्हान हायेस त्येच्या परीस, तुजा त्यो मोठा भाव हे... तू त्येला दादा म्हनायाचं, व्हय का न्हाय? सांग बर..."

"मग त्यो मला शेंबडी, शेंबडी का चिडवायला लागलाय?? मला शेळीच्या शेजारी शेंबडी हाय, आसं म्हनतोया.... "

"अग चिमने, पर तू ये की नाक पुसून, आन् मंग त्येला इचार, काय रं, आसं का म्हनीतो म्हनून!! व्हय का न्हाय??"

चंद्राला लग्गेच पटायचं, लग्गेच धावायची घरात! आपण बाच्या संगतीने हसायचो.

सासरी पाठवणी करताना आपण म्हणालो होतो, "आक्के, चाललीस व्हय आमाला सोडून आता?" तेह्वा कशी उमाळ्याने आपल्या कुशीत येऊन रडली बाय माझी! मायाळू पोर अगदी.... कसबस ताठ राहिलो आपण, बाप्या माणसाने रडून कसं चालेल, म्हणत. परत एकदा भिवाण्णाच्या डोळयांत पाणी उभं राहिलं चंद्रीच्या आठवणीने... गेल्या सालीच गेली, ते एक बरं झालं, नाहीतर आपले भोग काय तिच्याच्यानं बघवले नसते, अस वाटत राहिलं त्याला.

मग असंच काय काय आठवत राहिलं त्याला, घरच्या आठवणी, माय आणि बाच्या आठवणी... बाच्या संगतीने मायही खपायची शेतात. भल्या पहाटेची उठून, झाडलोट करून, घरातली कामं आवरून, मुक्या जनावरांची काळजी घेऊन, त्यांच दाणापाणी, वैरण बघून ती शेतात जायला तयार व्हायची. किती कामाचा डोंगर पेलायची, पण कधी तिच्या कपाळी आठी नाही पाहिली, आपला बा ही तसाच. खूप धीराचा, मोठया मनाचा गडी, तितकाच मायाळू. असले आई बाप मिळायला नक्कीच आपण गेल्या जन्मी पुण्य केलं असलं पाहिजे... हसतमुख मायबाप त्याच्या डोळ्यांसमोर आले. परत एकदा लहान व्हावं आणि मायच्या पदरात तोंड लपवून पदरातला गारवा अनुभवावस वाटल त्याला. तिच्या मायाळू हाताचा स्पर्श आठवून आणखीनच सैरभैर झाला तो... कशी माय आपण थकूनभागून घरी आलो की मायेने चेहर्‍यावरुन आपला खडबडीत हात फिरवायची आणि पदराने चेहरा पुसायची हे आठवून त्याचं मन उगाच जडभारी झालं.

आणि बापाचा काळ्या आईवर किती जीव!! किती मानायचा तिला!! काही मनातलं सांगायच असल, तर तिची आण घ्यायचा!! बाने काळ्याईची आण घेतली की समजावं, प्रत्येक शब्द खरा अन् आता ती काळ्या दगडावरची रेघ. मग जरा मोठं झाल्यावर आपणही जाऊ लागलो बाच्या संगतीने शेतावर. बा सांगायचा, शिकवत रहायचा. किती तरी बारकावे... सुरुवातीला कंटाळा यायचा, मग हळूहळू जीव रमला. काळ्या आईची माया आपल्यालाही जडली, अन् तिचाही जीव जडला असणार आपल्यावर. आपल्या हाताला यशच देत गेली ती. बाच्या मनात एकच ध्यास होता, शेतजमिनीच्या तुकड्यात भर घालायचा. आपणही ठरवलं मनाशी, बासाठी एवढं करायचंच कधी ना कधी आयुष्यात. मनापासून मेहनत करत गेलो. काळ्या आईला सांगितलं मनातलं. "माय, तुजा आशिर्वाद र्‍हाऊ दे गं माज्यापाठी..." काळ्या आईच्या आठवणीने भिवा गलबलला.... परत एकदा त्याने देवाला मनातल्या मनात साद घातली, का रे बाबा देवा असा वागलास?? माझी मायही नेलीस तिची वेळ आली तशी, अन् तिची जागा भरून काढणारी काळी मायही तोडलीस!! मल तरी का ठेवतोस बाबा मागं? म्हातार्‍या, थकलेल्या डोळ्यांतून टिपं कशालाही न जुमानता सरसर ओघळली.....

पुढे काहीच न सुचता भिवा तसाच विमनस्क, दुपारच्या वार्‍याची झळ अंगावर घेत बसल्या जागीच लवंडला.... झोप तरी कुठे येत होती?? पडल्या ठिकाणावरुनच त्याने उगाच अंगणभर नजर फिरवली. पलिकडे कोपर्‍यात औत पडलं होत. औत बघून त्याला लाल्याची, त्याच्या बैलाची आठवण आली, अन घशात एकदम अडकल्यासारखंच झालं त्याच्या. दुनियेसाठी जनावर होतं ते, त्याच्यासाठी मात्र जिवाभावाचा सवंगडी होता लाल्या. तोही राहिला नाही, आपलं मन कसं कळायचं त्याला, कधी हिरमुसलो असलो की उगाच जवळ येऊन उभा रहायचा, खरबरीत जिभेने हात चाटायचा, कसा जीव लावलेला होता मुक्या प्राण्यानं... आठवणींच चाक फिरतच होतं....

अंगणाच्या मध्यभागी, त्याच्याच मायने हौसेने लावलेली, अन् पुढे तशीच निगुतीने काऴजी घेऊन त्याच्या बायकोने वाढवलेली तुळस आता फक्त काळया करड्या काटक्यांच्या रुपाने आपला जीव तगवून होती. बायकोच्या आठवणीने तो गलबलला. कशी लक्ष्मी होती भागिरथी... चंद्रीचं लग्न झालं आणि आपल्या मायने घरात मुलगी हवी म्हणून सून आणायचा हट्ट धरला!! बाने ही तिचीच री ओढली!! आपण तर कावलोच होतो, पण गेलोच मुलगी बघायला, अन व्हायच ते झालच!! जीवच अडकला की आपला तिच्या हसण्यात आणि लाजण्यात!! रीतसर भागिरथी घरात आली, ती इथलीच होऊन गेली. ढेकूळ पाण्यात विरघळाव, तशी विरघळली. कधी हट्ट नाही, मोठ्यांचा राग नाही, कामाचा कंटाळा नाही...घरात खपली, शेतात राबली. सासूसासर्‍यांची आवडती झाली.... कधी स्वतःसाठी हट्ट नसायचा तिचा. पण पोरगा झाला तसं मात्र तिने सांगितल, ह्याला शिकवायचं, कालिजात धाडायचं. त्यापायी पोरांचा लबेदाही वाढवला नाही... आणि पोरगा झाला त्याच वर्षी आपण अजून थोडी जमीन घेतली. बा किती किती हरकला होता काळ्या आईत चिमटीभर का होईना, भर पडली म्हणून !! हाडाचा शेतकरी तो, त्याची तीच पंढरी.... नातवाचा पायगुण म्हणाला!! पोराच्या नावावर त्याची जमीन केलीच, पण नव्याने घेतलेलीही कर म्हणाला!! आपणही खुळेच म्हणायचे!! करुन बसलो!! पोटच पोरगं म्हणूनच केली ना पण!!

पोरगा वाढत गेला, शिकत गेला... पोराच्या विचाराने त्याच तोंड एकदम कडू जार झालं. शहरात रहायला गेल्यापासून पोराला काळ्या मातीशी काय इमानच राहिलं नव्हतं. लहानपणी कसा रमायचा शेतावर... कानात वारं भरलेल्या खोंडासारखा धावायचा, काय काय गोळा करायचा.... आपण शिकवलेलं त्याला, ही काळी माय आपली, तर दमला की काळी माय, काळी माय म्हणत तसाच पसरायचा मातीत! गार गार वाटत, म्हणायचा... मग, आता काय झालं याला? कसं विसरला सगळं?? ह्या काळ्या आईच्या जोरावरच ना ह्याचं शिक्षण केल? पण शिक्षण झालं अन शहरातली नोकरी त्याला आवडायला लागली. मातीने पाय घाण व्हायला लागले त्याचे! गावाकडे करमत नाही, नोकरीच बरी म्हणून शहरातच राहिला. मला कधी बोलली नाही , पण त्याची आईही खंतावली मनातून पोराचं वागण बघून. ह्याला जराही जाणीव नाही राहिली?? ह्याही आईची नाही अन त्याही आईची!! असलं कसलं पोरगं रे देवा, स्वत:च्या आईला विकणारं...... बिनपोराचा राहिलो असतो तरी चालल असत की!! भिवाण्णा पोराच्या आठवणीनेही चिडला अन पचकन् थुंकला. म्हातारपणाची, असहायतेची जाणीव होऊन चरफडला... संध्याकाळ होत आली होती. जिकडे तिकडे भकास काळोख भरून येत चालला होता. भागिरथीच्या तुळशीपाशी जाऊन भिवाण्णानी सुकलेल्या तुळशीवरून सुरकुतला हात फिरवला. भागिरथीच्या आठवणीने कसनुसा झाला. तुळशीला म्हणाला, "ती गेली सोडून, आन् मला ठिवलया मागं ह्ये सगळं सोसाया..."

पोरगा तरी कसला वैर्‍यासारखा निघाला!!

त्याला आठवलं, बरोब्बर दीड वर्षापूर्वी, गावात सांगावा आला होता, गाव खाली करायचा, धरण बांधायचं होतं म्हणे सरकारला!! जे काय नुकसान भरपाई असेल ते सरकारच ठरवणार आणि देणार होतं. गावातली जुनी नवी माणसं चक्रावली, नाराज झाली. कितीतरी सभा, पंचायती, वाद विवाद - खूप काय काय घडलं! लोक पार जेलातही जाऊन आले! आपणही गेलो होतो. म्हातारं हाड असल म्हणून काय झालं?

..... पण शेवटी सरकारी नांगर फिरायला हळूहळू सुरुवात झाली होती, आणि लोक आजपर्यंत जिथे रुजले, जगले तिथून विस्थापित म्हणून बाहेर पडायला लागले होते.... न राहवून आपणच लेकाला पत्र लिहून बोलावून घेतलं, शहरात शिकलेला आपला लेक या साहेब लोकांशी बोलेल अशी आपली भाबडी आशा. लेकही पोचला, साहेब लोकांबरोबर ३-४ बैठकी झाल्या अन् एक दिवस खालच्या वाडीतला व्यंकप्पा सांगत आला की लेकाने जमीन विकली.... ऐकलं आणि भागिरथी तिथेच कोसळली ती उठलीच नाही! आपल्याला वेड लागायच बाकी राहिलेलं! किती परीन समजावलं पोराला, पण त्याच्यावर ढिम्म परिणाम झाला नाही!! गावात छिथू झाली ती वेगळीच... आपल्या आईला विकणारा शेतकरी तो कसला? कसाब बरा रे बाबा त्यापेक्षा....

आणि आता पोरगं म्हणतय की चला शहरात. कशाला? तिथं कोण आहे माझं? हे पोरग काय माझं नाही. मी का जाऊ? नाही, नाही मी नाही जाणार, मी माझ्या काळ्या आईला नाही सोडणार....

"अण्णा कापडं भरली का तुमची बॅगेत?" पोराने आवाज दिला.

भिवाण्णाने उत्तरच दिलं नाही... तो घराबाहेर पडताना पाहून पोराने विचारलं, "कुठे चालला आता रात्रीचं?"

"शेतावर जाऊन येतो जरा....."

"आत्ता कुठे या वेळी, कुठे पडाल बिडाल... नसतं झेंगट होईल.... उद्या निघायचं आहे आपल्याला, मला सुट्टी नाही जास्त...."

"पडलोच, आन् जड झालो का टाकून दे शेतात आपल्याच..." भिवाण्णा तिरमिरीतच बाहेर पडला. पोराने वैतागून बापाचे कपडे एकत्र करायला सुरुवात केली.....

भिवाण्णा शेतात पोचला होता. घरी तगमगणारा त्याचा जीव निळया काळ्या लुकलुकणार्‍या आभाळा़खाली आणि काळ्याईच्या स्पर्शाने हळू हळू निवत गेला. " माय गं, न्हायी गं जावस वाटत तुला सोडून, पर म्या काय करू गं, मला कायबी कळंना बग... समदी माजीच चूक हाय.... काळी माय, काळी माय, कधी काळी मापी करशीला का गं मला...." भिवाण्णा स्फुंदत स्फुंदत काळ्या मायेच्या कुशीत कधी विसावला, त्यालाही कळलं नाही.

सकाळी बाप घरात नाही म्हणून पोरगा, बापाला बघायला शेतावर पोचला...

बघतो तर काय, भिवाण्णा शांतपणे त्याच्या काळया मायच्या कुशीत पहुडला होता.

भिवाण्णाचं म्हणण शेवटी तसबिरीतल्या देवानं ऐकलं होत. भिवाण्णाच्या काळ्या मायशी त्याची ताटातूट टळली होती. त्याच्या मनासारखं झालं होतं......

सुहृद - भाग ६

शाळेत जाताना पण मास्तरांच्या मनात अनेक विचार थैमान घालत होते। लक्षच नव्हते कशातही. एका विचित्र पेचात जणू ते अडकले होते. तत्वांना उराशी कवटाळाव, तर लेकीच्या स्वप्नांची राखरांगोळी डोळ्यांदेखत होत होती, आणि लेकीची स्वप्न फुलवायला जाव, तर तत्वं पायदळी तुडवली जाणार असच चित्र दिसत होत. मास्तरांना एकदम थकून, गळून गेल्यासारख, लढाई हरल्यासारख वाटायला लागल होत... शाळेत पोचले नाहीत, तोच, चालकांनी ऑफिसात बोलावले आहे असा निरोप आला. मास्तर ऑफिसात गेले.

"या, या मास्तर, मग काय ठरीवलय तरी काय मास्तर? कळू तरी द्या...."

"मला खोट बोलायला जमणार नाही..."

"आर तिच्या मारी!! काय लावलय राव खोट खोट! खोट काय बोला म्हणलोय का मी? फक्त गप्प बसा म्हणतोय न्हव का??! आन खोटच बोलायच नाय तर तुमच्या पावण्यांना सगळ सांगाया वो काय कोणी बंदी तर नाय घातली ना? ते का व्हईना हो तुमच्या हातन...? तिथं का नाय खर खर बोलला आधीच?? आँ? तर मग जाईबाईच्या नशिबातच रडणं दिसतय तर!! हां, आता ती आन तिच नशीब नाय का मास्तर, त्याला तुम्ही तरी काय करणार अन मी तरी काय करणार... या तुम्ही!" मग्रूरपणे चालकांनी मास्तरांना बाहेर जाण्यासाठी सुचवले.

आयुष्यात एक भयानक पोकळी निर्माण झाली आहे अन ती आपल्याला कुठेतरी अंधारात ओढून घेउन चालली आहे असे मास्तरांना वाटायला लागले होते। कसाबसा दिवस संपवून ते घरी आले. संध्याकाळ अन रात्र अशीच उदासवाणी गेली...

दुसर्‍या दिवशी मास्तरांनी राजीनामा लिहिला अन ते शाळेत जाण्यासाठी बाहेर पडणार, इतक्यात दारावर थाप पडली। कोण आले असावे असा मनातल्या मनात विचार करत मास्तरांनी दरवाजा उघडला अन पाहतात तो काय! दरवाजात दादासाहेब अन अनिकेत उभे होते! अचानक दोघांना दरवाज्यात उभे राहिलेले पाहून मास्तरांच मन भितीने एकदम झाकोळून आल... एवढ्या लवकर जाईची स्वप्न पायदळी तुडवली जाणार? बापाच मन कळवळल....

"काय सर, येऊ का आत?? अहो, इतक आश्चर्य वाटायला काय झाल?" दादासाहेब बाहेर उभे राहून प्रसन्नपणे हसत विचारत होते.

"अं.. नाही, नाही तस नाही, या, या... बसा. अग , ऐकलस का? दादासाहेब आलेत आणि अनिकेतही आलेत सोबत... चहा, जेवणाच बघा...."

स्वयंपाक घरात मास्तरांच्या पत्नीच्या पोटात गोळा उठला!! आता काय होईल? यांना काही समजल असेल का?

"सर, कुठे चालला होता का तुम्ही?? बाहेर जायची तयारी दिसतेय..."

"हां, तस काही नाही, आपल हेच... शाळेत चाललो होतो...."

"हं... अच्छा... काय म्हणतेय शाळा तुमची, ठीक ठाक सगळ? आणि लग्नाची तयारी कुठवर आलीये? आमची ही तर अगदी जोरदार बेत करते रोज, ही खरेदी, ती खरेदी... काय काय सुरुच असत तिच, अन सध्ध्या लेकाला पकडलय खरेदीसाठी!! मी पण म्हणतो जा रे बाबा, तेवढीच तुला सवय पुढच्या आयुष्यासाठी, काय म्हणता?? खर की नाही? द्या टाळी!! " मास्तरांनी कसनुस हसत टाळी देण्यासाठी हात पुढे केला. "आणि जाई कुठे आमची? जाsssईSSS, ए जाssई... सर, एकदम गोड मुलगी आहे हो तुमची... कुठे गेली? तिला भेटायला म्हणून तर आलो मी!"

एवढ्यात जाई बाहेर आली। तिने दादांना वाकून नमस्कार केला, अनिकेतकडे कळत नकळत एक दृष्टीक्षेप टाकला. अनिकेत तिच्याकडेच पाहत होता. परत एकदा तीच शांत, हसरी, मनाचा ठाव घेणारी नजर.....

"आलीस बेटा, ये, ये, आईलाही बोलव बेटा। सर, तुम्हां सर्वांशीच बोलायचे आहे आम्हां दोघांना. काही गोष्टी स्पष्ट झालेल्या बर्‍या, नाही का?" मास्तर आणि त्यांच्या पत्नी धडधडत्या मनाने दादासाहेबांपुढे येऊन बसले.

"जाई बेटा, जरा आत जा बर तू...."

"नाही वैनी, तस नको, जाई देखील इथे असलेली मला हवी आहे। शेवटी हा तिच्या पण आयुष्याचा प्रश्न आहेच ना... थांब बेटा..... "

हे ऐकूनच, लेकीसाठी, तिच्या कानावर आता जे काही काही पडेल अन तिची काय प्रतिक्रिया होईल या धास्तीनेच आईची छाती दु:खाने दडपली!

"सर, वैनी, आमच्या कानावर सगळ काही आलय। सर, तुम्ही संस्थेत पैशाची सोय करायला गेला होतात अन तिथे चालकांनी तुम्हांला काय काय अटी घातल्या आहेत अन काय काय धमक्या दिल्या आहेत हे सगळ कळलय आम्हांला!"

"दादासाहेब... माझ चुकलच खर तर॥ मी खर तर तुम्हांला माझ्या भावाविषयी सांगायला हव होत... तुमच्यापासून लपवायच अस नव्हत हो मला, पण एकदम काय सांगाव अन कस सांगाव या विवंचनेत होतो मी.. पुन्हा इतक्या वर्षांमागच्या गोष्टी... त्याला सगळे लागू नयेत ते छंद लागले, सवयी लागल्या, त्यापायी झालेला तुरुंगवास... पण खूप वर्ष झाली याला.. दुर्दैवाने म्हणा किंवा काही म्हणा, आता तो या जगात कुठे आहे कोणालाच ठाऊक नाही, त्याला शोधायचा प्रयत्न केला, पण काही ठावठिकाणा नाही... जाईची काहीदेखील चूक नाही हो यात.... जाई, बेटा... "

"शांत व्हा सर। ऐका तर खर माझ. आम्हांला हे सगळ जाईकडूनच कळलय... मोठी धीराची आणि स्वाभिमानी लेक आहे तुमची सर... अगदी आम्हांला हवी तशी आहे आमची होणारी सून! काय जाई? एकदम सासर्‍यावर गेलीयेस हां तू!!" दादासाहेबांनी वातावरणात आलेला ताण हलका करण्याचा प्रयत्न केला.

"जाई? जाईने सांगितल तुम्हांला? पण॥ तुला कोणी सांगितल जाई? कस कळल?" मास्तर गोंधळून विचारत होते, त्यांच्या पत्नीही गोंधळल्या होत्या।

"आई, बाबा, त्यादिवशी ऐकल मी॥ मी मैत्रिणीकडे गेले होते ना, तिथे पोचले अन कळल की तिला काही कामासाठी बाहेर जाव लागतय, मग काय तशीच माघारी फिरले.. दरवाज्याशी पोचले तोच बाबांचा चढलेला आवाज ऐकू आला म्हणून दाराशीच थबकले अन सगळ ऐकल... ऐकून इतका त्रास झाला!! माझ लग्न ठरलय याचा गैरफायदा घेऊन तुम्हांला कोणी कोंडीत पकडू पाहणार असेल तर, मला त्यात कसला आलाय आनंद? आणि तुम्ही दोघांनी मला काही सांगितल नाहीत ना? का? विश्वास नव्हता वाटला माझा? मी मुलगी आहे म्हणून? मी एवढी स्वतःतच मशगुल राहिन, तुमची काहीच काळजी मला वाटणार नाही, अस वाटल का तुम्हाला?" बोलता बोलता जाईच्या डोळ्यांत पाणी तरळल.....

"॥तस नाही ग बेटा.... हं, तरीच दरवाजापाशी काही वाजल्याचा आवाज आला त्यादिवशी, पण बाहेर येऊन पाहते तो कोणीच नव्हत... "

"मी सटकले ग आई, मागच्या मागे..."

"तर सर, जाईने त्यादिवशी तुमच बोलण ऐकल अन तिने अनिकेतला फोन करून सगळ सांगितल। अनिकेतने ते आम्हाला सांगितल. अन तुमच्या भावाबद्दल म्हणाल ना, तर आम्हांला ठाऊक आहे ते आधीपासूनच. अनिकेतच्या जिवलग दोस्ताचा एक मित्र तुमचा विद्यार्थी होता, त्याच्याकडून खूप काही ऐकलय तुमच्याबद्दल, आणि काकाच्या पूर्वायुष्याची सजा पुतणीला देऊ नये हे कळण्याइतके मीही केस पांढरे केलेत की आता!! सर, उगीच टेंशन घेऊ नका विनाकारण... अप्पांनीही मला कल्पना दिली होती सर... मीच म्हणालो, ते एवढ महत्वाच नाही आता... "

"दादासाहेब... काय बोलू आता मी.... खरच...."

"खर सांगू का सर, जाईचा खूप अभिमान वाटतो मला। वयामानाने तिचे विचार परिपक्व आहेत. तिने अनिकेतला जेह्वा भावी जोडीदाराबद्दल तिच्या अपेक्षा बोलून दाखवल्या ना, तेह्वा, घर, गाडी, घोडा, पगार यापैकी काहीच विचारल नाही, तिला हवा आहे तिच्यासारखाच एक सुहृद जोडीदार, जो तिला सतत साथ देईल... अश्या मुलीला नाकारण्याचा करंटेपणा आम्ही कसा करू? आणि अनिकेत दुसर्‍या कोणा मुलीला जोडीदार मानायला तयार होईल अस वाटत नाही मला... काय अनिकेत?? दुसरी कोण सुहृद मिळणार त्याला अशी?? स्पष्ट सांगितल आहे त्याने तस, आणि आमचाही पूर्ण विश्वास आहे त्याच्या निर्णयावर. "

"तुमचीही काळजी आहे तिला खूप, म्हणून आम्ही इथे येऊन तुमच्याशी बोलाव अशी विनंती केली तिने... आणि मानीदेखील आहे सून माझी! आम्हांला, जे काही तुमच्यावर ओढवलय त्यात तुमची साथ द्यावीशी वाटली नाही, तर इथेच सार थांबवायची तयारी होती पोरीची.... काय ग, अनिकेत तुझा सुहृद बनू शकतो, नव्हे आहेच, याची खात्री नव्हती का ग तुला? निदान या म्हातार्‍या सासू सासर्‍यांवर तरी विश्वास??"

"दादा...." जाईचे डोळे पाण्याने भरले होते. अनिकेत जाईकडे बघत फक्त आश्वासक हसला.

मास्तर अन त्यांच्या पत्नींची काही वेगळी अवस्था नव्हती....

"सर, आता जाऊन त्या चालकांना सांगा, काय करतोस ते करुन घे म्हणाव खुशाल!! माझेही सुहृद आहेत म्हणाव ठामपणे माझ्या पाठीमागे उभे!!" दादासाहेबांनी दिक्षीतांना सांगितल.

"वैनी, फक्कडसा चहा करा बुवा आता!!" होकार देत, समाधान भरल्या मनाने, मास्तरांच्या पत्नी चहा करायला अन त्यांच्या गजाननापुढे वात उजळायला आत वळल्या.

दादासाहेब जाईपाशी आले. तिच्यासमोर उभे राहून हसत हसत म्हणाले, "आता तरी सून म्हणू का तुला?? आहे का परवानगी??" अन मग हळूच गुपित सांगितल्यासारख म्हणाले, "अग, लवकर हो म्हण, तुझ्या सुहृदाचा जीव टांगणीला लागलाय ना तिथे!!" वडिलांच्या मायेने दादासाहेबांनी जाईला जवळ घेतले, अन तिच्या डोक्यावर थोपटले.बापाच्या मायेने जवळ घेणार्‍या सासर्‍याच्या कुशीत हसत भरले डोळे पुसताना जाईने पाहिले, तिचा सुहृद तिच्याकडेच पहात होता. तिच्याच नजरेच्या भाषेत तिच्याशी बोलत.......


समाप्त.

सुहृद - भाग ५

नेहमीचा घरचा रस्ता आज संपतच नाही, असे मास्तरांना वाटत होते... अतिशय थकल्या मनाने मास्तरांनी घरचा दरवाजा ठोठावला.

"आलातही इतक्यात? झाल का काम? काय म्हणाले ते लोक?"

"अग, हो, हो, आत तरी येऊदेत मला.... " आत येता येता हुsssश्श करत मास्तर जवळच्याच खुर्चीवर टेकले. अचानक मास्तर थकलेले दिसत होते. बघूनच पत्नीच्या लक्षात आले की काहीतरी बिनसले आहे, नक्कीच! त्यांच्या मनालाही हुरहूर लागली... काय घडले असावे? देवा, गजानना, काही त्रासदायक तर नाही घडले? कोणी काही खोडा तर नाही घातला? झाले तरी काय असेल? नाना शंका, कुशंका मनात उभ्या राहू लागल्या...

" अहो... चहा ठेवते बर का, इतक्या लवकर कसे आलात? काय झाल ? झाल का काम? लवकरच झाल मग!! का परत बोलावलय वगैरे?"

"नको, चहा नको, जरा पाणी आण गारस माठातल... आणि हे पहा, तूही ये जरा इथे, बोलायच आहे, किती ते प्रश्न... अन हो, जाई कुठे आहे? घरातच आहे का? "

"नाही, बाहेर गेली आहे इथेच जरा मैत्रिणीकडे, एवढ्यात नाही यायची, अजून दोनेक तास तरी आहेत तिला...."

"बर झाल, ये बैस इथे॥ सांगतो तुला, सांगायचे तर आहेच...." आणि धडधडत्या मनाने शेजारी येऊन बसलेल्या आपल्या पत्नीला मास्तरांनी सार्‍या घटना एकामागून एक सांगितल्या। "सरळ सरळ धमक्या दिल्या आहेत मला त्या माणसाने!! लायकी तर काहीच नाही!! नुसता पैशाचा माज!! काय करायच ग आता....? मन नुसत पोखरून निघाल्याप्रमाणे झाल आहे माझ! जाईचा विचार मनात येऊन वेड लागेल अस वाटत!! काय वाटेल तिला माझ्याबद्दल? या बापाबद्दल काय वाटेल तिला? दादासाहेब तर किंम्मत करतीलच आपली, आणि गावात पण लोकांच्या कुचाळक्यांचा विषय होणार पहा आपण..... " मास्तर दु:खातिशयाने थरथरत होते...

"अहो, अहो, शांत व्हा!! काही तरी मार्ग निघेल हो... अप्पांना विचारायच का??" मास्तरांच्या पत्नी सार ऐकून हबकल्याच होत्या, पण पतीला धीर देण्यासाठी काही बाही बोलत होत्या। जाईची हे सर्व ऐकून काय अवस्था होईल हा विचार मनात येऊन त्यांना अगदी खचल्यासारखे वाटू लागले....

"अहो, हे सगळ जाईला कस सांगायच हो? पोर अगदी जिवाला लावून घेईल हो माझी..."

"अग, नाही, एवढ्यात जाईला नको सांगूस काही!! खचूनच जायची ग ती.... तिचेच जास्त वाईट वाटते, आपणच अस स्वप्न ठेवल ना तिच्या हातात आणि आपणच आता हे अस... कुठे पुण्याई कमी पडली माझी, काही कळत नाही, बघ!! अप्पांशी बोलून पाहतो, काय सल्ला देतात... माझी अक्कल गुंग झाली आहे ख्रर तर!!" मास्तर विमनस्कपणे काही न बोलता बसून राहिले। घरातले सकाळचे हसरे, उत्साही वातावरण आता कुठल्याकुठे निघून गेले होते! खिन्न मनाने मास्तरांच्या पत्नी उठून आत जाता जाता त्यांना दारापाशी काही तरी वाजल्यासारखे वाटले. अरे बापरे!! कोणी ऐकले की काय!! दारापाशी जात त्या पुटपुटल्या, त्यांची काळजी अधिकच वाढली!! कोणी काही ऐकले तर गावात बोभाटा व्हायला कितीसा उशीर!! असे कसे विसरलो आपण दाराला कडी लावायला??!! भरभर बाहेर येऊन त्यांनी बाहेर डोकावल, घराच्या आसपासही जरा पाहिल... कोणीच नव्हतं... वारा सुटला होता. हं!! वार्‍याने हलल असाव दार॥ आपल मन कमकुवत झाल की सगळयाच गोष्टींचा संशय येतो, झाल!! मनाशीच म्हणत त्या दार बंद करून आत वळल्या.

थोड्या वेळाने जाई उत्साहातच घरी परतली आणि तिची बडबड सुरु झाली!! आपल्याच नादात, उत्साहात जाई वावरत होती!! मैत्रिणीकडे जाऊन काय काय धांगडधिंगा घातला याबद्दल अगदी उत्साहाने ती गप्पा मारत होती. मास्तरांच्या पत्नी, मुलीचे बोलणे खोटा उत्साह दाखवून ऐकत होत्या, पण मास्तरांना मात्र त्यात भाग घेववेना। रात्रीच्या जेवणातही मास्तरांचे मन लागेना. भूक नाही, पोटात बरोबर नाही अशी कारणं देत मास्तर ताटावरुन लवकरच उठले. जाईला संशय येऊ नये म्हणून आईने कसेबसे लेकीबरोबर दोन घास पोटात ढकलले.

"आई, काय ग झाल बाबांना एकदम? दुपारपासून तसे मलूलच वाटताहेत नाही? खर तर मघाशीच तुला विचारणार होते ग मी... राहूनच गेल बघ!"

"नाही ग, काही नाही, जर दगदग झाली त्यांना आज, एवढच... बर वाटेल हं उद्यापर्यंत! जा आता झोपायला॥"

"अग आई, हे काय??" जाईच्या आवाजात आश्चर्य होते! "अग, आज तू चक्क देव्हार्‍यात दिवा लावायला विसरलीस की!! अस कस काय??"

"अगsss बाई!! खर की काय?? कठीणच आहे ग बाई!! अग कामापुढे अन आता या गडबडी पुढे ना, मला लक्षातच नाही राहिलं बघ!" डोळ्यांतल पाणी थोपवत अन जाईपुढे हसण्याचा खोटा आव आणत जाईच्या आईने गणपतीपुढे वात उजळली। "माफ कर रे गजानना, बाबा!! पण चित्तच थार्‍यावर नाही रे माझ...." मनातल्या मनात गजाननाला आळवत त्यांनी देवापुढे हात जोडले अन मस्तक टेकल, "आता तूच रे बाबा त्राता!! आम्हांला जनांत लाज येईल अस काही होऊ देऊ नकोस रे...."

जाई झोपली याची खात्री करून अन बाकीची स्वयंपाकघरातली झाक पाक करून जेह्वा त्या निजण्यासाठी आल्या, तेह्वा मास्तर टक्क जागे आहेत हे त्यांच्या लक्षात आलं.

"अहोsss..." हलकेच त्यांनी हाक मारली. "झोपा आता, प्रयत्न तरी करा... उद्या अप्पांशी बोलून घ्या..."

एकमेकांना धीर देण्याचा प्रयत्न करत दोघेही पती पत्नी कूस बदलत रात्रभर जागेच होते.

"ऐकलस का?" मधेच मास्तर म्हणाले.

"काय झाल? काय म्हणता आहात?"

"उद्या अप्पांकडे जातो, अन बोलून घेतो। खर तर ते तरी काय म्हणणार?? उगाच आपल्यामुळे ते मात्र संकटात आता!!त्यांचे आपापसातले संबंध दुरावले तर आपल्यामुळे.... " मास्तरांच्या मनात अनेक विचार थैमान घालत होते! "... पण जाईला तू घरातच थांबव, नाहीतर, काही तरी कामाने कुठेतरी पाठव तरी.... माझ्याबरोबर तिथे नको! सुनिताकडे येते म्हणून हट्ट धरून बसायची नाही तर!!"

सकाळी लवकरच ऊठून, सारी आन्हिकं आटोपून अन तयार होऊन मास्तर घराबाहेर पडले। अप्पांना पतपेढीत घडलेल सगळ सविस्तर सांगायच अस मनाशीच ठरवत त्यांनी अप्पांच्या घरचा दरवाजा ठोठावला. अप्पा नक्कीच काही तरी मार्ग दाखवतील, अशी आशाही त्यांना वाटत होती. अप्पांनी कदाचित दादासाहेबांना सार काही सांगितलही असेल, कोण जाणे!! तस असेल तर बरच होईल......

सुनिताने दरवाजा उघडला. "सर तुम्ही!! या, या ना, बसा. जाई आलीये का?" सुनिताने बाहेर डोकावत विचारल.

"नाही ग बाळा, मी एकटाच आलो आहे, जरा कामाच बोलायच होत अप्पांशी... काय करताहेत ते? बोलवतेस जरा?"

"सर, अप्पा ना, कालच रात्री जरा आत्याकडे गावी गेलेत... दोन तीन दिवसांत येतील परत। आत्याला काल ते फोन करायला गेले तेह्वा समजल की आत्याच्या सासूबाईना अगदी बर नाही, म्हणून बघायला गेलेत. काही अर्जंट आहे का काम तुमच? फोन देउ तुम्हांला आत्याचा? फोन करा न अप्पांना..."

"नाही ग, अस इतक काही अर्जंट नाही...." अश्या परिस्थितीत अप्पांना कुठल्या तोंडाने फोन करून मी माझे रडगाणे गाऊ?? मास्तरांनी स्वत:शीच विचार केला, अन खिन्न मनाने अप्पांच्या घरून परत यायला निघाले.....

अपूर्ण......

सुहृद - भाग ४

दिक्षीत मास्तरांच्या घरात उत्साहाच वातावरण होत. इतक्या अनपेक्षितरीत्या जाईच लग्न ठरल होत, घरही चांगल मिळाल होत. जाई सुखावली होती हे बघून मास्तर आणि त्यांची पत्नी दोघांनांही समाधान वाटत होत. लग्नाची किती तरी तयारी करायची बाकी होती. मास्तर आपल्या पत्नीशी विचार विनिमय करत होते...

"झेपेल ना ग आपल्याला? आता जरी दादासाहेब काही नको म्हणाले तरी थोड फार तरी करूच आपण... आपल्याला तरी दुसर कोण आहे? आपली जी काही थोडी फार पुंजी आहे ती उपयोगाला येईल आता, थोड मी शाळेच्या संस्थेच्या पतपेढीमधून कर्ज काढतो... इतकी वर्ष मन लावून विद्या दान केलय, काही तरी केल्या कष्टांचा मान ठेवतीलच ना... "

"अहो, पतपेढीकडून कर्ज घेणार तुम्ही...? दुसरा काही मार्ग नाही का सापडणार? तुमच्या त्या संस्थेच्या पतपेढीचे व्यवहार.... "

"मान्य ग, पण आता काय करायच, सांग... सध्ध्या आपल्याला गरज आहे ना, आणि मी त्याच संस्थेत कामाला आहे, मग माझ काम तस तुलनेन सोपच आहे, नाही का? मी बघून तर येतो, तू चहा दे, मग मी जरा जाऊन येतो संस्थेत, पाहतो कस काय होतय ते... गरज पडली तर संस्थाचालकांना भेटायला हव... "

मास्तर बाहेर पडले तस, मास्तरांच्या पत्नीने, न राहवून गजाननाला हात जोडले. "सगळ काही ठीक कर रे देवा..." त्या मनातल्या मनात पुटपुटल्या।

संस्थेच्या आवारात शिरता शिरता मास्तरांना संस्थाचालकांनी बघितले अन त्यांना थोडे आश्चर्यच वाटले!! दिक्षीत सर? इथे?? काय काम काढल असेल?? माहित करून घ्यायलाच हव, म्हणत चालक जिना उतरायला लागले....

"नमस्काsssर, नमस्काsssर मास्तर, याsss!! हितं कुणीकड वाट चुकली म्हणायची आज?? आव, म्हटलच हाय नाय का, साधू संत येती घराsssss, तोची दिवाळी, आन तोची दसराsssss!!" आपल्याच वक्तव्यावर खूष होत, चालक मोठयाने हसले! त्या हास्यातून सत्तेचा, पैशाचा माज जाणवत होता। "चला, हापिसात बसूयात आपल्या॥ अरे गणा, मास्तर आल्यातीsss काय चा वगैरेच बघ की जरा ल्येका!" शिपायाला त्यांनी चहासाठी पाठवल.... "बोला मास्तर, काय कामाने आलात म्हणायच हित?? कायतरी मोठ दिसतया, नायतर तुम्ही आजपावतर काय हित आल्याले मला तरी काय आठवना बघा...." इथल तिथल बोलत, मास्तरांच्या येण्यामागच प्रयोजन काढून घ्यायचा चालक प्रयत्न करत होते... "बोला मास्तर, तुम्ही आपलेच हाय की.. काय आडचण आसल तर सांगा की तस..... "

"नाही, म्हणजे, घरात जरा कार्य निघालय...."

"म्हंजे??? " चालक जरा कोड्यात पडले... "अन कसल कार्य म्हणायच आता ह्ये?? आरे होsssss आलं, आलं!! समद ध्येनात आल बघा!! जाईच लगीन ठरिवताय का?? आरे वा, वा, वा.... पन म्या काय म्हणीत व्हतो, बर का मास्तर, हितन तुमास्नी आस कितीस कर्ज भ्येटणार? आँ? त्यापरीस माझ्याकडे येक प्ल्यान हाय तो ऐका! अन त्ये जाईच्या लग्नाला आपल्या संस्थेचा हॉल वापरायचा बर का, आगदी संकोच म्हून करायचा न्हायी!! आन त्येच भाडं घेणार नाही आम्ही!! आमची बी ल्येकच की ती..." गोड गोड शब्द वापरून चालक आपले योजना मास्तरांच्या गळी उतरवू पाहत होते... " तर आस बघा मास्तर, आपल्याकडे सरकारी पावण येणार हायती, ह्येच हो, आपल शाळा बघत्याल, पोरांची प्रगती बघत्याल... आन सध्ध्या त्येंच्या काय योजना बी हाये म्हणत्यात. त्यातून आपल्या शाळेला काय अनुदान वगैरे पदरात पाडता येत का ते बघतो बघा मी... तुम्ही बघताच आता, किती खर्चिक काम आसतय शाळा चालवण..."

"मग यात मी काय करावे अशी अपेक्षा आहे आपली??" मास्तरांना संशय आणि मनातून संताप येत चालला होता... केवळ आपण इथे आलो आहोत म्हणून हा माणूस आपल्याला अशी वागणूक देऊ धजावतोय!!

"अजाबात काय बी करायच न्हाय तुमी उलट!! म्हणजी आस बघा, त्येंना माहित हायसा तुमी, राजा हरिश्चंद्राचे अवतार!! पण आमास्नी तस र्‍हाऊन नाय चालायच!! आणि आमी सगळ बिन बोभाटा काम करवून घेऊ!! अनुदान पण वाढवून मिळेल, पण आम्ही दिलेल्या अहवाला बाबत त्यानी तुम्हाला विचारल तर तुम्ही आमची री ओढा! त्यावर अनुदान अवलंबून हाय... तुम्हाला जाईच्या लग्नाला काय जी मदत लागल, ती द्यायची हमी आमची. ह्ये अनुदान मोठ हाय आन आम्हाला त्ये हव बी हाय!!"

"काय बोलताय तुम्ही हे?? मला खोट बोलायला सांगताय तुम्ही?? शाळा नावालाच आहे तशी, मुल येतात, शिकतात एवढच!! कित्येक योजनांसाठी अर्ज करून, शाळेच्या नावाखाली अनुदानं, फायदे पदरात पाडून घेतले जातात, मुलांना कसलाच फायदा होत नाही... आणि आता मला ही या पापात ओढू पाहता आहात??" मास्तर संतापाने थरथरत होते!! "केवळ मी कर्ज घ्यायला आलो, म्हणजे मी विकाऊ आहे अस वाटल की काय तुम्हाला??"

"आवं मास्तर, चिडायच कशाला? चिडू नका!! घ्या, पाणी घ्याsss बसा!" चालक मनातून संतापले होते! आवाजात हळू हळू संताप, गुर्मीची झाक येत होती, " येक ध्येनात राहू दे म्हणजे झाल, आजून जाईच लगीन झाल्याल न्हाय, त्ये मोडूही शकत, आन हो!! बरी आठवण झाली... काय हो मास्तर, तुम्ही सांगितलच असणार म्हणा मुलाकडच्या मंडळीना..... आता तुम्ही कधी खोट बोलत नाय, काय लपवा लपवी करत नाय म्हटल्यावर... ते तुमच्या बंधू राजांच्या करतुती सांगितल्या हायती का पावण्यांस्नी?? तुमच्या सारख्यास्नी कुटुंबातल एक माणूस खराब , आन ते बाह्येर कळल की आख्ख कुटुंबच पार कामातून जातय की!! या आता, विचार करून सांग काय ते, तशी काय घाई न्हाय आपल्याला..." छद्मीपणे हसत हसत चालक ऑफिसातून बाहेर पडले!

मास्तर सुन्न होऊन तिथेच काही वेळ बसून राहिले!! काय कराव? इथे नकोच, बँकेतून कर्ज घ्याव का?? तिथेही हाच माणूस संचालक पदावर!! जिथे तिथे खोडे घातल्याशिवाय राहणार नाही!! अन, धमकीही दिलीय वरून तुमच्या भावाबद्दल सांगेन म्हणून!! काय होईल जर सांगेल तर? दादासाहेबांना काय वाटेल? जाई इतका जीव लावून बसलीय अनिकेतवर.. काही बोलायची नाही आपल्याला पण दु:खाने झुरून मरून जाईल पोरगी.... आपण आपल्या भावाबद्दल सांगितल नाही , हे चुकल का आपल?? सांगायला हव होत का?? दादासाहेबांची अन घरच्यांचे काय प्रतिक्रिया होईल अस काही कळल तर?? पण आता त्याला किती वर्ष लोटली, अन जाईचा काय दोष? काय संबंध? माझ्या भावाच्या चुकांची शिक्षा माझी लेक भोगणार आता?? काय कराव? कोणाचा सल्ला घ्यावा?? " विचार करकरून मास्तरांच डोक फुटायची वेळ आली....

" का वो मास्तर, बर वाटत नाय का??" आत आलेला गणा विचारत होता....
" नाही रे बाबा, ठीक आहे... निघतो मी..." अतिशय जड पावलांनी मास्तरांनी घरची वाट धरली। घरी जाऊन आता हे सारे पत्नीला सांगायचे होते. सारेच कठीण होऊन बसले होते......


अपूर्ण.........

सुहृद - भाग ३

बागेत जाता जाता जाई हळूच सुनिताकडे पाहून पुटपुटली, "तू जाऊ नकोस हं कुठे, आमच्या बरोबरच थांब... "

सुनिताने जाईकडे बघत डोळे मोठ्ठे केले!! तिला जाम हसू यायला लागल होतं, कसबस गंभीर राहण्याचा प्रयत्न करत ती जाईला हळू आवाजात म्हणाली, "चक्रमच आहेस!! मी काय करू तिथे?? कबाबमें हड्डी! अनिकेत काय खातोय का तुला??"

"अग पण... अस काय ग... थांब ना... "

"गप ग...!! अनिकेत मारेल मला!! वेडी आहेस का तू?? मी आहे पलीकडेच..... तू बोलून घे, काय? कळल नं?"

घराच्या मागच्या बाजूला बसण्यासाठी सिमेंटचे छोटे बाक होते, तिथे मंडळी जाऊन बसली. थोड्याश्या इथल्या तिथल्या गप्पानंतर पाचेक मिनिटांत सुनिता काहीतरी कारण काढून तिथून उठली. सुनिता गेल्यावर अचानक वातावरणात थोडस अवघडलेपण भरुन आल.... दोन एक मिनिटं अशीच शांततेत गेली.... अचानक, एक क्षणी अनिकेत अन जाईची नजर एकमेकांना मिळाली, अन दोघांच्याही चेहर्‍यावर हसू उमलल...

"टेंशन आलय का??" अनिकेत जाईला विचारत होता. "खर सांगायच तर, थोडस मलाही आल होतच.... " अनिकेत हसर्‍या चेहर्‍याने सांगत होता.

जाईने त्याच्याकडे क्षण, दोन क्षण पाहिल. तीच फोटोतल्यासारखीच आर्जवी, हसरी नजर.... शांत, समजूतदार आवाज, बोलण्याची पद्धत... जाईला आत कुठेतरी अनिकेतबद्दल खूप विश्वास वाटला.
"जाई, तुला मान्य आहे ना हे लग्न? नाही, म्हणजे आई दादांना तू आवडली आहेस. दादांना तर एकदमच!! लेक घरी आणायची घाई झालीये त्यांना. ते तर पसंती सांगूनही मोकळे झालेत!! खर तर, अप्पांनी आम्हांला सुचवल तुझ स्थळ, आणि त्या सर्वांकडून तुझ्या विषयी अन तुझ्या कुटुंबाबद्दल चांगलच ऐकलय आम्ही. जे काही ऐकलय ते आवडलय. तुझा फोटोही दाखवला होता सुनिताने...." जाई जिवाचा कान करून ऐकत होती.... "आज तुला प्रत्यक्ष बघतोय. मलाही आवडली आहेस तू, पण तुझ्याही काही स्वतःच्या अपेक्षा, कल्पना असतीलच ना?? त्यात बसतोय का मी? माझे आई वडिल? काही घाई नाही जाई, तू विचार कर थोडा.... आणि ठरव, मगच कळव मला. हव तर सुनिताकडे निरोप दे... दादांनी खर तर एकदम अशी घाई नको होती करायला..."

"नाही, तस नाही.... " एकदम जाईच्या तोंडून शब्द निघून गेले!!

"म्हणजे...??" मिश्किल हसत, जाईकडे बघत अनिकेत विचारत होता. जाई त्या नजरेने मोहरली!! "नवरा मुलगा पसंत आहे तर तुला??" जाईने हसत, थोडस लाजत होकारार्थी मान हलवली. अनिकेत तिच्याकडे बघतच राहिला!! किती निर्व्याज, मुग्ध दिसते ही!! "सुटलो बुवा एकदाचा!! तू नकार दिलास तर काय करू असा प्रश्न पडला होता मला तुला पाहिल्यापासून!!"

हसर्‍या, आश्चर्यचकीत चेहर्‍याने जाईने अनिकेतकडे पाहिले अन मनाला मनाची खूण पटली. जाई आता पहिल्यापेक्षा खूप सावरली होती.

"अनिकेत, एक सांगू का पण?"

"बोल ना.... काय झाल? काही अडचण आहे का??"

"नाही, तस नाही, पण थोड बोलू का?? मी आता एकुलती एक मुलगी आहे माझ्या आई बाबांची. लग्न झाल, दुसर्‍या घरात गेले तरी मला त्यांची जबाबदारी घ्यायची आहे. तुझ्या आई वडिलांना जस मी आपल करेन, तसच माझ्या नवर्‍यानेही माझ्या आई बाबांना आपलस केलेल मला आवडेल.... संसारात मला माझ्या नवर्‍याची सुहृद बनायला आवडेल आणि माझा नवराही माझा सुहृद असावा एवढीच अपेक्षा आहे माझी...."

अनिकेत आश्वासक हसला. "याबाबतीत तुला कधी तक्रारीची वेळ नाही येणार जाई... विश्वास ठेव माझ्यावर..."

"म्हटल, आम्हीं यावं का??" सुनिता येता येता हसत हसत विचारत होती!! " मी आपल म्हटल, की जाई येईल पाचच मिनिटांत सांगतsss, चल, जाऊया म्हणून!! काय ग जाई?? बघते तर तुम्ही आपले इथे गप्पा मारताय!! काय रे बोलत होता एवढ??" उत्तर म्हणून सुनिताला जाईने एक चिमटा काढला!! "आई गsss... हं!! चला आता!! वाट पहात असतील सगळे... पण काय रे अनिकेत..." सुनिताचा दोघांना चिडवण्याचा मूड अजून संपला नव्हता!! " बाग पाहिली का तू इथली?? अन ही वेल पाहिलीस का?? कशी छान बहरलीये ना? कसली आहे माहिती आहे काsss, जाईची!! जाई बघ किती फुललीय, आवडली का??" सुनिता मिश्किलपणे अनिकेतला विचारत होती.

सुनिताची बडबड ऐकून जाईने उगाच खोट्या रागाने तिच्याकडे पाहिल, मनातल्या मनात, अनिकेत काय उत्तर देतो, याची उत्सुकता तिलाही होतीच!!

"हो। खूप आवडली." अनिकेत जाईकडे बघत हसत उत्तरला. सुखाचा वर्षाव अंगावर झेलत फुललेल्या, आनंदी चेहर्‍याने जाई तिथून मागील दारातून घरात पळाली!!

बैठकीच्या खोलीत मास्तरांचा प्रश्न ऐकून दादासाहेब प्रथमच जरा गंभीर झाले होते... "दिक्षीतसाहेब, मला एकच मुलगा. तुमचीही एकच मुलगी. मला फक्त दोन चांगली घर जोडली जाण्यामधे स्वारस्य आहे. चांगली माणस जोडायची आहेत मला. आमच्या काहीच अपेक्षा नाहीत देण्या घेण्या बाबतीत, अगदी मनापासून सांगतोय. आपण एकत्रच लग्नाची सारी व्यवस्था पाहू. अहो, आमचाही एकच मुलगा, आम्ही ही जरा भाग घेऊ हौसमौज करण्यात!! कस?? आणि पत्रिकेच म्हणाल ना, तर माझा काही विश्वास नाही यावर. पत्रिका पाहण्यापेक्षा मी माणस पाहण्याला जास्त महत्व देतो!! पटतय का पहा... आता जर मुलांनी एकमेकांना पसंत केल असेल तर..."

एवढयात सुनिता अन अनिकेत पुढच्या दाराने आत शिरले. दोघांच्या चेहर्‍यांवरचा आनंद पाहून बैठकीतही सार्‍यांच्या चेहर्‍यावर हसू उमटल. मुलांचाही होकार सार्‍यांना कळला होता.

अप्पा म्हणाले, "वैनी, तोंड गोड करा आता! गजाननापुढे वात उजळा.... "

मास्तरांच्या पत्नी स्वयंपाकघरात देवापुढे निरंजन उजळण्यासाठी अन काहीतरी गोड आणण्यासाठी गेल्या. आत जाई हसर्‍या चेहर्‍याने उभी होती. लेक खूप खुषीत, समाधानात आहे, पाहून आईच मनही सुखावल, अन लेकीला त्यांनी मायेने जवळ घेतल....

अपूर्ण.....

सुहृद - भाग २

ठीक साडेचार वाजता, अप्पा आणि सुनिता दिक्षितांकडे आले. अनिकेत आणि त्याचे आई वडिल येणार, तेह्वा, दोन्ही कुटुंबाना ओळखणारे म्हणून अप्पांनी आपल्या घरी त्यावेळी हजर रहाव, अशी दिक्षितांनी विनंती केली होती, त्याप्रमाणे अप्पा आले होते. काही हाताखाली मदत लागली तर, म्हणून सुनिताही आली होती.

"येऊ का सर?? वैनी?? झाली का तयारी सगळी?? सुनिता बेटा, तू जा जाई काय करतेय बघ बर... " अप्पांनी सुनिताला जाईकडे पिटाळल.... "सर, वैनी, कसलीही काळजी नको!! सगळ छान होणार बघा... "

"तस झाल ना भावोजी, तर तुम्ही काय म्हणाल ते गोडधोड करुन घालेन हो मी तुम्हांला... गजाननच बोलूदे तुमच्या तोंडून!!"

"अप्पा, या, या, बसा, पहा सगळ आहे ना व्यवस्थित? ठीकठाक वाटतय ना??"

"छान आहे हो सर, उगाच काऴजी का करता? सगळ उत्तम आहे, अन मुख्य म्हणजे आपली जाई म्हणजे शंभर नंबरी सोन आहे!! पसंत पडणारच! मी सांगतो ना..."

अश्या गप्पा सुरु असतानाच अचानक मिश्किल हसर्‍या स्वरात एक प्रश्न आला, "नमस्कार, याव का आम्ही??" सगळ्यांनीच आवाजाच्या दिशेने पाहिल. अनिकेत अन त्याचे आई वडिल दरवाज्यात उभे होते, आणि अनिकेतच्या वडिलांनीच प्रश्न केला होता. तिघांना पाहताना, त्यांच्या चेहर्‍यांवरचे हसरे, शांत, मैत्रीपूर्ण भाव निरखता निरखता, दिक्षित मास्तरांना आणि त्यांच्या पत्नीला हायस वाटल।

"अरे, या, या, याsss दादासाहेब, या वैनी... कसा आहेस रे अनिकेत?" अप्पा स्वागताला उठून उभे राहत म्हणाले, पाठोपाठ दिक्षितांनीही सर्वांच स्वागत केल. सारे आपापल्या जागेवर स्थिरस्थावर झाल्यावर, अप्पांनी सर्वांची एकमेकांशी रीतसर ओळख करून दिली. अनिकेतचे आई वडिल, अप्पांनी म्हटल्याप्रमाणे, बोलायला अन वागायला मोकळे ढाकळे होते, मुलाकडची बाजू वगैरे असला कसल्याही प्रकारचा अभिनिवेश त्यांच्या बोलण्या वागण्यात नव्हता. दादासाहेब तर विलक्षण बोलघेवडे होते, आणि त्यांनी लगेच गप्पांची बैठकही जमवून टाकली होती!! अनिकेतचही वागण, बोलण मास्तरांना आणि त्यांच्या पत्नीला आवडल होत. पंधरा एक मिनिटं गप्पांमधे गेल्यावर दादासाहेब एकदम आठवल्यासारखे म्हणाले, "अरे हो, पण आधी उत्सव मूर्तीला बोलवा आजच्या! आमच काय, आम्ही आपल सावकाश बघू होsss गप्पा, चहा झाला की निवांत!! आता आमच्या सुनिताची मैत्रीण म्हणजे छानच असणार!! पण आमच्या हिला धीर निघत नसेल जाईला बघायचा!! काय रे अनिकेत? खर की नाही??"

"अहो, काय उगीच जिथे, तिथे थट्टा तुमची!!" अनिकेतची आई हसत उद्गारली. अनिकेतच्या चेहर्‍यावरही हसू उमटल होत. वातावरण सैल झाल, आणि अप्पांनी सुनिताला हाक मारुन जाईला घेऊन यायला सांगितल. सुनिता आणि जाई चहा आणि खाण्याच घेऊन आल्या।

"कशी आहेस ग सुनिता?" दादासाहेबांनी लगेच सुनिताकडे मोहरा वळवला, "आणि ही जाई ना?? ये बेटा, बैस इथे. अग, लिस्ट काढ ग ती प्रश्नांची, परीक्षेला सुरुवात करूयात!! काय ग जाई, करु का सुरुवात?" सगळ्यांच्याच चेहर्‍यांवर एक मिश्किल हसू होत।

"अं...??" आधीच जराशी घाबरलेली जाई अजूनच बावचळली आणि तश्याच गोंधळलेल्या चेहर्‍याने तिने आळीपाळीने दादासाहेबांकडे आणि आपल्या आई वडिलांकडे पाहिल! तिचा गोंधळ बघून, सगळेच हसायला लागले, तस काही सेकंदांनी तिच्या डोक्यात प्रकाश पडला आणि एक प्रसन्न हसू तिच्या चेहर्‍यावर उमटल! प्रसन्नपणे हसणारे अनिकेतचे आई वडिल बघता बघता, त्यांच्या डोळ्यामधली, चेहर्‍यावरची आपुलकी पाहता पाहता ती निर्धास्त झाली. आपल्या आई बाबांसारखेच दिसताहेत की... तिच्याही मनात एक आपुलकीची भावना रुजू झाली, अन अनिकेत? हसता हसता झालेली निमिषार्धातली नजर भेट एकमेकांना खूप काही सांगून गेली होती.... जाईच मन सुखावल होत... सुनिताने खरच सांगितल होत तर....

"सर, आम्हांला तुमची लेक एकदम पसंत बघा!! काय ग, तुला आहे ना पसंत?? का नको म्हणतेस?? का रे अनिकेत? आवडेल का आईला??"

"अहो, काय हे परत!! कशाला छळता त्याला?" अनिकेतची आई हसतच म्हणाली... "पसंत आहे हो मला!"

"चला, एक काम झाल!!" दादासाहेब म्हणाले, "आता आपण बसू गप्पा मारत, सुनिता ताई, आता तुम्ही एक काम करा, अनिकेतला जरा सरांची बाग दाखवा, अन जाईला माहीत असेल बागेची, तेह्वा तिलाही घ्या बरोबर, कस??"

सुनिता या संधीची वाटच पाहत होती, लग्गेच तिने दोघांना घेऊन बाग गाठली।

आत बैठकीमधे सरांनी दादासाहेबांना विचारल, "दादासाहेब, मुलगी पसंत आहे म्हणालात, आनंद वाटला, पण आपण पत्रिका वगैरे मागितली नाही, तसच आपल्या काय अपे़क्षा आहेत, याचा जरा अंदाज आला असता तर..... "


अपूर्ण....

सुहृद - भाग १

दीक्षित मास्तरांच्या घरी जरा लगबग सुरु होती. आज त्यांच्या लेकीला, जाईला, बघायला येणार होते. घरात सर्वात जास्त अस्वस्थ मास्तरच होते! खर तर, त्यांच्याच शेजारी रहात असलेल्या कुलकर्ण्यांनी हे स्थळ आणल होत, म्हणजे तस माहितीच असणार होत…

कुलकर्णी स्थळाची माहिती देताना म्हणालेही होते, "काळजी करू नका सर, अगदी चांगली माणंस आहेत ही. मला ठाऊक आहे, तुम्हांला जाईची काळजी वाटते, तुमच्या काळजाचा तुकडा आहे जाई, पण माझी खात्री असल्याशिवाय मी तुम्हांला अस तस घर दाखवणार नाही. अहो, माझ्या चांगल्या परिचयाची माणस आहेत…"

"नाही हो अप्पा, तुमच्या हेतूविषयी काहीच शंका नाहीत माझ्या मनात, पण तरीही मनात आपले नाही नाही ते विचार येतात हो… आणि पुन्हा, मी काही खूप काही डबोल बाळगून असलेला माणूस नाही. साधासुधा शिक्षक या गावातला. शिक्षणाचा बाजार करण आणि माया जमा करण, मला काही शक्य झाल नाही, यापुढे होणार नाही, त्यामुळे व्यवहारात माझ्यासारख्या माणसाची किंम्मत तशी शून्यच! मी आपला या गावातच राहिलो, शाळेत, विद्यार्थ्यांत रमलो. मनापासून शिकवल, पण या सार्‍याला व्यवहारात किंम्मत नाही हो.... आजच्या जगात तरी नाही! अन आताशा मला हे फार टोचत, खर सांगायच तर, तत्वांवर चालणारा माणूस मी, पण अस वाटत हल्ली कधी कधी की या तत्वांपायी मी आमच्या हिच्यावर अन जाईवर अन्याय करतो की काय... आता ह्या बघायला येणार्‍या मंडळींच्या काय अपेक्षा असतील, काय माहीत? उगाच न झेपणार काही असल तर? हुंडा वगैरे माझ्या तत्वांत बसणार नाही, रीतीप्रमाणे, खुशीने जमत तेवढ करणारच मी सगळ, पण त्यांच्याही मनाला आल पाहिजे... अश्या बाबी वरून बैठक मोडली तर, तुम्हालाही वाईट वाटायच.... "

"पैजेवर सांगतो सर मी तुम्हांला, अस काहीही होणार नाही बघा. अहो, ती माणसही तुमच्याच सारखा विचार करणारीच आहेत, पहालच तुम्ही....." आज परत एकदा, मास्तरांना हे बोलण आठवून गेल. अप्पांनी दिलेला भरवसा होता, पण स्वत: भेटल्याशिवाय, बोलल्याशिवाय काही खर नाही... मास्तर मनाशीच म्हणत होते.

मास्तरांच्या पत्नीची फारशी वेगळी अवस्था नव्हती. त्यांनाही चिंता लागलीच होती, जरा धाकधूकच होती. मनातल्या मनात, गजाननाला आळवून झाल होत... "देवा गजानना, सगळ काही व्यवस्थित पार पाड रे बाबा! तुला एकवीस संकष्ट्या मोदकांचा नैवेद्य दाखवीन बाबा... एवढस गाव रे, त्यात असली बातमी लपूनही राहणार नाही, आणि हे जमल नाही तर, लोकांना लगेच चघळायला विषय!! नकोरे गजानना, असल काही..." किती वेळ त्या गजाननाला आळवत होत्या....

अन जाई? जराशी गोंधळलेली, जराशी वैतागलेली... उगाच जरा धडधडत पण होत! शेजारच्या अप्पांची सुनिता येऊन चिडवून गेलीच होती!! एकदम छान जोडा शोभेल म्हणे!! एवढ काही कौतुक नकोय करायला त्याच!! जाईने उगाच नाक उडवल!!

तिला आठवल, सुनिताने फ़ोटो आणला होता दाखवायला....

जाईने आपल खूप लक्ष न देऊन पाहिल्यासारख दाखवल खर सुनिताला, पण सुनिताही जाईला लहानपणापासून ओळखत होतीच!! "इथेच ठेवून जाऊ का ग फोटो?" मिश्किलपणे हसत हसत सुनिता विचारत होती, "नाही म्हणजे कस, की मी इथून गेले ना, की कस अगदी नीट बघता येईल हो फोटो!! काय??"

"सुनिटलेऽऽऽऽ!!" सुनिताच्या पाठीत एक धपाटा बसला!! तरीही सुनिताच हसणं काही आवरेना! मग दोघी मैत्रिणी हसत सुटल्या!!

थोड्या वेळाने सुनिताच जरा गंभीर होत म्हणाली, "जाई, अनिकेत खूप चांगला मुलगा आहे, समजूतदार आहे, आवडेल तुला ग.... माझ्या चांगल्या ओळखीचा आहे. त्यांच कुटुंबच चांगल माहितीतल आहे आमच्या. अप्पांची इथे बदली होऊन यायच्या आधी आम्ही दुसर्‍या गावी होतो तेह्वा ते शेजारीच होते आमचे, एकत्रच वाढलोय ग आम्ही, अगदी बहिण भावासारख. अगदी तुला जस आवडेल तसच घर आहे ग त्यांच.. काका आणि काकी खूप प्रेमळ आहेत बघ. तू नाही म्हणू नकोस ग..."

"अग पण..."

"पण काय आता? जाई, माणस चांगली आहेत, संस्कारांना मानणारी आहेत, स्वाभिमानी, सचोटीने वागणारी आहेत. अनिकेतलाही चांगली नोकरी आहे, एकमेकांना जपून, धरून राहणारी माणस आहेत ग... तुझ्या सारख्या मुलीला जस मिळायला हव, तस घर आहे ग अगदी...... असच होत नं मनात तुझ्या?"

"हो, अग पण , त्या मुलालाही आवडायला हवी ना मी?? मी अशी साधी..."

परत एकदा मिश्किल हसत सुनिता म्हणाली, "आवडलीयेस ग!! पाहिलय त्याने तुला फ़ोटोत, मीच दाखवला त्याला फोटो..."

थक्क झालेल्या जाईच्या हातावर फोटो ठेवून सुनिता हसतच तिथून निघून गेली होती... जाईची नजर आपसूक फोटोकडे गेली, तेह्वा, अनिकेतची हसरी नजर आपल्याला काही विचारतेय अस उगीच तिला वाटून गेल! इतकी मनाचा ठाव घेणारी नजर.......

आता परत एकदा जाईला सगळ आठवल, आणि उगाच तिची धडधड वाढली! आज प्रत्यक्ष भेट होणार होती......

अपूर्ण....